Η τέχνη βρίσκεται σε στενή αλληλεπίδραση με τη ζωή. Κάποιες φορές μάλιστα δεν είναι ξεκάθαρο ποια αποτελεί πηγή έμπνευσης για την άλλη.

Φέτος το χειμώνα στο Εθνικό Θέατρο ανέβηκε το έργο του Γιάννη Μαυριτσάκη με το όνομα «Wolfgang». Η υπόθεση του έργου είναι επηρεασμένη από τη ζωή της Νατάσας Κάμπους, της νεαρής Αυστριακής που κρατήθηκε φυλακισμένη επί 8 χρόνια σε ένα υπόγειο.

Αυτές τις ημέρες η ήδη συγκλονισμένη από τα «έργα» ολίγων πολιτών της αυστριακή κοινή γνώμη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα άλλο θεατρικό έργο που της θυμίζει «οικεία κακά». Ο λόγος για τον Αυστριακό σκηνοθέτη και ηθοποιό Χάμπσι Κράμαρ, ο οποίος με το πειραματικό έργο «Pension F» καταπιάνεται με την υπόθεση του πατέρα αιμομίκτη Γιόσεφ Φριτσλ. Η παράσταση, που έχει πάρει το όνομά της από το υπόγειο του Φριτσλ, έχει προκαλέσει οργή σε μια μερίδα πολιτών. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης δέχεται απειλές κατά της ζωής του, ενώ αφίσες του έργου είναι σχισμένες έξω από 3raum Anatomietheater, που φιλοξενεί το αμφιλεγόμενο θεατρικό. Στην πρεμιέρα για τον Τύπο πολλοί ήταν αυτοί που επέλεξαν να μην το δουν. Ο Χάμπσι Κράμαρ, ψύχραιμος, σχολίασε για τους εκπροσώπους των media. «Οι πιο έξυπνοι βρίσκονται εδώ», ενώ τόνισε τη σπουδαιότητα της λειτουργίας των ΜΜΕ, «τα media γράφουν το έργο, και καλό είναι το κοινό να μην ξεχάσει άλλα θύματα κακοποίησης, οι ιστορίες των οποίων δεν έχουν δει το φως της δημοσιότητας». Ο σκηνοθέτης, που βλέπει τώρα τις παραστάσεις του να γεμίζουν από θεατές, είναι αποφασισμένος, παρά τις απειλές, να συνεχίσει το έργο καθ' όλη τη διάρκεια της δίκης του πατέρα αιμομίκτη, η οποία αρχίζει στις 16 Μαρτίου.

Η «C.P.» μίλησε με τρεις διακεκριμένους εκπροσώπους από το χώρο των τεχνών και της ψυχικής υγείας. Ο καθένας ξεχωριστά προσέγγισε το θέμα από το δικό του πρίσμα και τη δική του οπτική.

Διώκεται ο καλλιτέχνης από μια συνένοχη κοινωνία

• Vassiliki, διεθνώς αναγνωρισμένη γλύπτρια και εικαστικός, έχει υποστεί βία η ίδια, καθώς και το έργο της «Η Πολιτεία των Σταυρών».

«Ο καλλιτέχνης είναι ο αποδέκτης του έργου, αλλά ο παραγωγός σ' αυτή την περίπτωση είναι η κοινωνία. Διότι η ιστορία αυτή δεν είναι προϊόν μυθοπλασίας, είναι προϊόν ωμού ρεαλισμού. Εκεί πρέπει να επικεντρωθούμε. Στο ότι διώκεται ο καλλιτέχνης για ένα θέμα στο οποίο είναι συνένοχη και η κοινωνία.

Οι καλλιτέχνες είναι και αυτοί πολίτες και θεατές μιας κοινωνίας και των έργων της. Δεν διαχωρίζονται από τους υπόλοιπους. Δεν έχουμε μόνο το ρόλο του δημιουργού αλλά και του θεατή. Και εμείς συγκινούμεθα ή ενοχλούμαστε με τον ίδιο τρόπο που συγκινείται ένας μη καλλιτέχνης. Το Ολοκαύτωμα, ένα αδιαμφισβήτητα φρικαλέο γεγονός, ενέπνευσε και συνεχίζει να εμπνέει όλες τις τέχνες. Κανείς δεν ζήτησε να κατέβει ένα έργο ή να σκιστεί ένα βιβλίο που γράφει για το Ολοκαύτωμα. Ως προς τη χρονική συγκυρία που ανεβαίνει το έργο, λόγο δεν θα είχαν οι απλοί πολίτες, αλλά ο δικηγόρος υπεράσπισης του θύτη, που θα μπορούσε να ζητήσει ανάκλησή του εάν πίστευε ότι επηρεάζει το έργο της Δικαιοσύνης. Ας αφήσουμε, όμως, επιτέλους τους καλλιτέχνες να κάνουν τη δουλειά τους ελεύθεροι. Αν φιμώσουμε και αυτούς, δεν θα υπάρχει κανένας να σκέφτεται και να δρα ελεύθερα. Το αν ο συγκεκριμένος καλλιτέχνης επιθυμεί να δημιουργήσει θόρυβο και όχι τέχνη, αυτό δεν μπορούν να το ορίσουν οι θεατές ή οι μη θεατές, αυτό θα το πει η ιστορία. Ενστικτωδώς πιστεύω ότι ο συγκεκριμένος σκηνοθέτης συγκλονίστηκε από την ιστορία και θέλησε να τη μεταφέρει με τον τρόπο του, να αφυπνίσει συνειδήσεις και να ψιθυρίσει αλήθειες που πονάνε».

Η αυθεντική τέχνη ακουμπά το τραύμα με στοργή

• Αμαλία Ατσαλάκη, κλινική ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια μέσω τέχνης.

«Η ανάληψη του τραυματικού μέσα από την τέχνη μπορεί να έχει θεραπευτικά αποτελέσματα με την έννοια ότι αλλάζει επίπεδο. Εάν το τραυματικό στην πραγματικότητα είναι μη διαχειρίσιμο, στην τέχνη μεταφέρεται μέσω της επεξεργασίας που έχει γίνει από την πλευρά του καλλιτέχνη, ο οποίος λειτουργεί ως μάρτυρας και το καταγράφει. Δηλαδή είναι ήδη μια εμπειρία μεταβολισμένη. Δεν τη ζει κάποιος αβοήθητος, βιώνοντας πάνω του την καταστροφική επίδραση. Ακόμα και με τα θέματα ταμπού, όπως είναι η αιμομιξία, έχει ασχοληθεί η τέχνη, με πρώτη την αρχαία ελληνική τραγωδία αλλά και τον Σαίξπηρ. Το ότι μπορεί κάτι να θεωρείται αποτρόπαιο, απαγορευμένο, άγριο δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να το διαχειριστεί η τέχνη. Το ζήτημα όμως που προκύπτει είναι το πώς, από ποιον και σε τι πλαίσιο. Υπάρχουν καλλιτέχνες που ήδη έχουν υποστεί το τραύμα και έχουν λυτρωθεί με το να το κάνουν τέχνη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η τέχνη είναι a priori θεραπευτική, διότι τότε δεν θα είχαμε αυτόχειρες καλλιτέχνες ή άλλες μορφές θεραπείας. Η τέχνη όμως είναι μια δυνατότητα, μπορεί να αποτελέσει μια γλώσσα. Προφανώς υπάρχουν άνθρωποι που δεν είναι σε θέση να έρθουν αντιμέτωποι με το τραύμα ακόμα και με τη διαμεσολάβηση της τέχνης. Είναι οι άνθρωποι που για κάποιους λόγους έχουν ανάγκη τις ψυχικές τους άμυνες και όχι την έκθεση στο τραυματικό, ακόμα και μέσω της αλληγορίας. Από την άλλη δεν νομίζω ότι μπορούμε να λογοκρίνουμε την τέχνη επειδή κάποιοι σοκάρονται. Πρέπει όμως να υπάρχει σεβασμός στο τραύμα. Πρέπει να υπάρχει διαχωρισμός στην τέχνη και στο θέαμα. Εκεί υπάρχουν όρια. Το να εκμεταλλεύεται κάποιος την τραυματική ιστορία ενός παιδιού για να την κάνει θέαμα είναι διαφορετικό. Η τέχνη δουλεύει στο ημίφως, μεταπλάθει τα γεγονότα. Άρα πρέπει να αλλοιώνει και τα χαρακτηριστικά των ανθρώπων που πρωταγωνιστούν σε μια τραυματική ιστορία κρατώντας την ιστορία, όχι τα πρόσωπα αυτά καθαυτά, ιδίως όταν εμπλέκονται ανήλικοι ή ανυπεράσπιστοι. Ο καλλιτέχνης, όμως, μπορεί να εμπνευστεί από την επικαιρότητα, διότι η αυθεντική τέχνη σκύβει πάνω από τους ανθρώπους με στοργή».

Οι επικριτές προσφέρουν δωρεάν διαφήμιση

• Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος, σκηνοθέτης, ιδρυτής του Θεάτρου του Νέου Κόσμου, έχει διωχθεί για την παράσταση «Εγώ είμαι το θείο βρέφος»

«Δεν υπάρχει κατάλληλη συγκυρία για να καταπιαστεί ένας καλλιτέχνης με ένα θέμα που τον καίει. Στην Ελλάδα, η παράσταση «Σφαγείο», που σκηνοθέτησα αυτόν το χειμώνα, μιλά για τα δεινά της Παλαιστίνης, και ανέβηκε μία εβδομάδα περίπου πριν αρχίσουν οι βομβαρδισμοί από το Ισραήλ. Άλλωστε ο σκοπός της τέχνης είναι να αφουγκράζεται τι γίνεται και ενδεχομένως να προηγείται από την αφύπνιση της κοινωνίας. Η τέχνη δεν είναι δημόσιο θέαμα, δεν προβάλλεται στο Σύνταγμα, παρ' όλο που δεν θα είχα αντιρρήσεις να γίνεται και αυτό. Η τέχνη παράγεται σε πλαίσιο. Όποιος επιθυμεί πληρώνει εισιτήριο να δει τι έχει να πει ή να δείξει ο εκάστοτε καλλιτέχνης και τότε μόνο μπορεί να κρίνει εάν συμφωνεί ή διαφωνεί. Δεν μπορεί, όμως, κανένας να παρεμποδίσει έναν καλλιτέχνη να επιλέξει ένα θέμα. Οι επικριτές πρέπει να σκεφτούν πολύ σοβαρά και το θέμα της δωρεάν διαφήμισης που παρέχουν στον καλλιτέχνη. Στη δική μου περίπτωση, μετά τις καταγγελίες η παράσταση «Εγώ είμαι το θείο βρέφος» ήταν γεμάτη από θεατές. Προφανώς το ίδιο θα συμβεί και με τον Αυστριακό συνάδελφο».