Οι ταχύτατες εξελίξεις και πολλαπλές απαιτήσεις της σύγχρονης ανταγωνιστικής παγκόσμιας οικονομίας έχουν σε μεγάλο βαθμό επαναπροσδιορίσει τις διεθνείς συναλλαγές και το «επιχειρείν» ανά την υφήλιο. Μία πλούσια αγορά σύνθετων χρηματοοικονομικών προϊόντων έχει ήδη αναπτυχθεί, προσφέροντας μια νέα προσέγγιση και νέες λύσεις σε παλαιότερα ζητήματα του διεθνούς εμπορίου. Η πρόοδος αυτή έχει επηρεάσει πολλούς τομείς του δικαίου και της οικονομίας, ανάμεσά τους και αυτόν των δημοσίων συμβάσεων.
Η Σύμπραξη Δημοσίου Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ) είναι βασικά μία εναλλακτική μέθοδος ανάληψης και πραγματοποίησης δημοσίων έργων. Πιο συγκεκριμένα, είναι ένα νέο είδος χρηματοδότησης έργου (project finance) και, κατά τη γνώμη πολλών ειδικών, αποτελεί μονόδρομο για συμφέρουσες λύσεις, προσφέρουσες «προστιθέμενη αξία» (value for money) σε ένα δημόσιο έργο.

Η ανάπτυξη της αγοράς στην Ελλάδα
Η ΣΔΙΤ ως μέθοδος υλοποίησης και εκτέλεσης έργων εξαπλώνεται στην Ελλάδα μετά τη θέσπιση του νόμου περί ΣΔΙΤ το 2005. Από μία «φωτογραφία» της αγοράς αυτής όπως έχει σήμερα, βλέπουμε ότι το υπάρχον νομοθετικό πλαίσιο ρυθμίζει την αγορά, διασφαλίζει κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα τόσο του δημοσίου όσο και του ιδιωτικού τομέα και μεταφέρει όλες εκείνες τις αρχές του ευρωπαϊκού δικαίου που αφορούν τις δημόσιες συμβάσεις.
Επί τη βάσει αυτού του νομοθετικού πλαισίου, ήδη έχουν ενταχθεί στο πρόγραμμα ΣΔΙΤ έργα σε σημαντικούς τομείς της δημόσιας ζωής, όπως υγεία, εκπαίδευση, σωφρονιστικό σύστημα, διαχείριση απορριμμάτων, στέγαση δημοσίων υπηρεσιών κ.ά. Γενικότερη χρήση των ΣΔΙΤ προβλέπεται και σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, μετά τη ρητή σχετική πρόβλεψη στο άρθρ. 224 του νέου Κώδικα περί Δήμων και Κοινοτήτων.
Έχουν επιλεγεί ή/και επιλέγονται ειδικοί σύμβουλοι του δημοσίου με σκοπό το σχεδιασμό και την ολοκλήρωση της δημοπρατήσεως έργων για την επιλογή αναδόχων. Διεθνείς επιχειρήσεις αναγνωρισμένου κύρους έχουν δείξει έντονο ενδιαφέρον για συμμετοχή σε αυτή την αγορά και μεταφορά της πολύτιμης τεχνογνωσίας τους από τις πιο αναπτυγμένες αγορές ΣΔΙΤ (ιδίως από την αγορά του Ηνωμένου Βασιλείου). Αυτή την πρόοδο σημειώνει ως σήμερα η αγορά και μάλιστα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Το βασικό συμπέρασμα
Το πρώτο και βασικό χρήσιμο συμπέρασμα που αντλείται από τη μέχρι σήμερα σημαντική πρόοδο της ελληνικής αγοράς ΣΔΙΤ είναι ότι ουσιώδη σημασία στην επιτυχία του θεσμού έχουν αφενός μια καλά δομημένη σύμβαση ΣΔΙΤ και αφετέρου ο σημαντικός ρόλος και η ανάγκη μέγιστης αξιοποίησης του ιδιωτικού τομέα στη σχέση που δημιουργείται με τη σύμβαση. Τα βασικά χαρακτηριστικά αυτού του πρώτου συμπεράσματος μπορούν να συνοψισθούν στα ακόλουθα γενικά σχόλια:
lΗ σύμβαση ΣΔΙΤ και η διεθνής πρακτική
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα περισσότερα από τα έργα που έχουν ενταχθεί στο πρόγραμμα ΣΔΙΤ στην Ελλάδα, σήμερα βρίσκονται στο στάδιο συνεργασίας με συμβούλους του δημοσίου για τη σύνταξη των τευχών δημοπρατήσεων, ενώ ορισμένα έργα βρίσκονται στη φάση της διαγωνιστικής διαδικασίας για την επιλογή του αναδόχου. Επομένως, συμβάσεις έργων δεν έχουν ακόμη συνταχθεί ή υπογραφεί.
Η δυσκολία στις συμβάσεις έργων που θα συνταχθούν εντοπίζεται στην κατάλληλη κατανομή των κινδύνων ανάμεσα στα συμβαλλόμενα μέρη (δημόσιο και ιδιωτικό τομέα) και τη σαφή και αναλυτική δόμηση του μηχανισμού πληρωμών του αναδόχου για τις υπηρεσίες που θα παρέχει. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ένα «παραδοσιακό» στάσιμο δημόσιο έργο όπως το ξέραμε μέχρι σήμερα (που απλά θα κατασκευάσει ο ανάδοχος, θα παραδώσει και θα πληρωθεί) με τη ΣΔΙΤ «μετατρέπεται» σε μία διαρκή σχέση (στην οποία ο ανάδοχος όχι μόνο θα κατασκευάσει, αλλά και θα συντηρεί το έργο και θα αμείβεται -περιοδικά- μόνο όταν το έργο θα είναι «διαθέσιμο» προς χρήση). Αυτό, ουσιαστικά σημαίνει δύο πράγματα: Άνοιγμα της αγοράς (κατασκευής και συντήρησης), δηλαδή κίνητρο για επενδύσεις, αλλά και καλύτερη παροχή υπηρεσιών προς τον πολίτη.
Σύμφωνα με τη διεθνή πρακτική, ένα καλό συμβατικό κείμενο ρυθμίζει αναλυτικά τη σχέση και προστατεύει τη σύμπραξη από νομικά και πρακτικά προβλήματα κατά την εκτέλεση του έργου. Η σύμβαση πρέπει να δομείται με γνώμονα τις ισότιμες σχέσεις ανάμεσα στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, ώστε το δημόσιο να αναλαμβάνει με ρήτρες την εκπλήρωση των δικών του υποχρεώσεων. Έτσι δημιουργείται μία σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στα μέρη. Πρέπει επίσης να γίνεται δίκαιη κατανομή των κινδύνων, με γνώμονα ο συγκεκριμένος κίνδυνος να αναλαμβάνεται από το μέρος εκείνο που καλύτερα μπορεί να τον διαχειριστεί.
Το πλέον σημαντικό τμήμα της σύμβασης (ιδίως στα μη ανταποδοτικά έργα) αφορά το μηχανισμό πληρωμών διαθεσιμότητας. Εδώ ουσιαστικά είναι η καρδιά της σχέσεως ΣΔΙΤ: Ο ιδιωτικός φορέας θα αμειφθεί μόνο εφόσον οι παρεχόμενες υπηρεσίες είναι οι προσήκουσες, όπως αυτές αναλυτικά θα πρέπει να ορίζονται στη σύμβαση.
Οι συμβάσεις συμπράξεως και τα παρεπόμενα σύμφωνα θα πρέπει να περιλαμβάνουν σαφή και αναλυτική περιγραφή των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των μερών σε σχέση με το αντικείμενο της συμπράξεως.

Ο ρόλος του ιδιωτικού τομέα
Τέλος, θα πρέπει να αναφερθεί ότι βασική ένδειξη μιας ώριμης και λειτουργικής αγοράς ΣΔΙΤ αποτελεί η ύπαρξη μιας εξίσου υγιούς και αποτελεσματικής δευτερογενούς αγοράς. Έτσι, τα δημόσια έργα μετατρέπονται από ένα δαπανηρό και «στάσιμο» πάγιο στοιχείο σε ένα ελκυστικό επενδυτικό χρηματοοικονομικό προϊόν, το οποίο μπορεί ελεύθερα να ασφαλιστεί, να χρηματοδοτηθεί και να αποτελέσει προϊόν διαπραγματεύσεως στη χρηματαγορά και, ενδεχομένως, στην κεφαλαιαγορά.
Βασικοί άξονες δημιουργίας αυτής της αγοράς είναι η δημιουργία τραπεζικών προϊόντων με αντικείμενο έργα ΣΔΙΤ, η ασφάλιση των έργων, η πρωτοβουλία του ιδιωτικού τομέα, επικεντρώνοντας την προσπάθεια στη δημοπράτηση περισσότερων ανταποδοτικών έργων. Μολονότι βρισκόμαστε ακόμη στο πρώτο στάδιο της επιλογής συμβούλων και δημοσίευσης των πρώτων τευχών έργων ΣΔΙΤ στην Ελλάδα, θα μπορούσε με ασφάλεια να προβλεφθεί ότι η επινοητικότητα της σύγχρονης οικονομίας, σε συνδυασμό με το κατάλληλο νομικό, πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον, που υπάρχουν στην Ελλάδα, εγγυώνται τη δημιουργία μιας δυνατής τέτοιας αγοράς στη χώρα μας.

Του Αλέξανδρου Λυκουρέζου